VOYAGA YETMAGANLAR JINOYATCHILIGINING OLDINI OLISHNING JINOIY-HUQUQIY VA KRIMINOLOGIK JIHATLARI

Abstract

Ushbu ilmiy maqola zamonaviy kriminologiya va jinoiy huquqning eng dolzarb hamda strategik ahamiyatga ega boʻlgan muammolaridan biri — voyaga yetmaganlar oʻrtasida jinoyatchilik va delinkvent xul-atvorning oldini olishning jinoiy-huquqiy hamda kriminologik jihatlarini tizimli va majmuali tahlil qilishga bagʻishlangan. Bugungi globallashuv, jadal urbanizatsiya, raqamli texnologiyalar rivojlanishi va ijtimoiy-iqtisodiy transformatsiyalar davrida yoshlar oʻrtasidagi huquqbuzarliklar nafaqat miqdoran koʻpaymoqda, balki sifat jihatidan ham transformatsiyaga uchrab, yanada xavfli shakllarga ega boʻlmoqda. Ayniqsa, internet makonining nazoratsiz kengayishi oqibatida an’anaviy jinoyatlardan tashqari kiberjinoyatchilik, internet-bulling, narkotik vositalar va psixotrop moddalarning onlayn aylanmasi hamda voyaga yetmaganlarning turli buzgʻunchi virtual guruhlar ta’siriga tushish holatlari keskin ortib bormoqda. Bunday sharoitda amaldagi profilaktika mexanizmlari oʻzining samarasizligini koʻrsatayotgani sababli, milliy preventiv tizimni tubdan qayta koʻrib chiqish va yangicha yondashuvlarni joriy etish zarurati yuzaga kelmoqda. Tadqiqotning bosh maqsadi voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligining qonunchilik asoslarini hamda ularni jinoyat yoʻliga boshlovchi kriminologik determinantlarni chuqur oʻrganish orqali, huquqbuzarliklarning barvaqt oldini olishga qaratilgan samarali va zamonaviy preventiv tizim modelini ishlab chiqishdan iboratdir. Ushbu maqsadga erishish uchun tadqiqot jarayonida tizimli tahlil, qiyosiy-huquqiy, statistik, sotsiologik soʻrovnomalar, ekspert baholash hamda kriminologik prognozlash kabi metodlar majmuasidan keng foydalanildi. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchilik bazasi BMTning voyaga yetmaganlar odil sudlovini yuritishga oid Pekin qoidalari va voyaga yetmaganlar oʻrtasida huquqbuzarliklarning oldini olish boʻyicha Riyod qoidalari kabi xalqaro standartlar bilan qiyosiy tahlil qilindi.

Maqolaning jinoiy-huquqiy jihatlariga toʻxtalinar ekan, unda voyaga yetmaganlar javobgarligini yanada liberallashtirish, jinoiy jazolarni tabaqalashtirish hamda amaldagi Jinoyat kodeksida belgilangan sanksiyalarning preventiv ta’sir kuchini oshirish masalalari huquqiy jihatdan asoslab beriladi. Muallif voyaga yetmaganlarga nisbatan qoʻllaniladigan ozodlikdan mahrum qilish chorasining kelgusi reasotsializatsiya jarayoniga salbiy oqibatlarini koʻrsatib oʻtadi va uning oʻrniga muqobil, ya’ni jamiyatdan ajratmagan holda axloqni tuzatish, majburiy tarbiyaviy choralar va ijtimoiy moslashtirish tizimini kengaytirish zaruriyatini ilgari suradi. Kriminologik jihatdan esa voyaga yetmaganlar shaxsining deformatsiyaga uchrashi va ularning jinoiy guruhlar ta’siriga tushib qolishiga sabab boʻluvchi ob’ektiv va sub’ektiv determinantlar tizimlashtirilgan holda oʻrganilgan. Bu oʻrinda oila institutidagi inqirozlar, notinch oilaviy muhit, pedagogik qarovsizlik, ta’lim muassasalaridagi tarbiyaviy ishlarning oqsoqligi, yoshlar oʻrtasidagi ishsizlik hamda axborot makonidagi zararli kontentlarning psixologik ta’siri asosiy detonatorlar sifatida koʻrsatib oʻtilgan. Bundan tashqari, voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining yuqori darajadagi latentlik, ya’ni yashirinlik xususiyati va bunga sabab boʻluvchi psixologik hamda ijtimoiy omillar ochib berilgan. Tadqiqotning yakuniy natijalari shuni koʻrsatadiki, voyaga yetmaganlar oʻrtasida huquqbuzarliklar profilaktikasini faqatgina jazo choralari yoki huquq-tartibot organlarining repressiv harakatlari bilan cheklab boʻlmaydi. Shu bois, maqolada qonunchilikka voyaga yetmaganlar odil sudlovi (yuvenal adliya) tizimini toʻliq integratsiya qilish, ixtisoslashgan sudlarni tashkil etish, huquqbuzarliklar profilaktikasida raqamli texnologiyalar yordamida "E-profilaktika" va "Aqlli monitoring" tizimlarini yoʻlga qoʻyish hamda risk guruhiga kiruvchi oʻsmirlar uchun ixtisoslashgan psixologik-ijtimoiy reabilitatsiya markazlari tarmogʻini kengaytirish boʻyicha amaliy ahamiyatga ega taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.