Abstract
Maqolada kachimsimon yetmakning taksonomik maqomi, biologik va ekologik xususiyatlari, fitokimyoviy tarkibi, tajribaviy farmakologik faolligi hamda tabiiy resurslarini muhofaza qilish masalalari zamonaviy ilmiy manbalar asosida tahlil qilindi. Plants of the World Online ma’lumotlar bazasida Acanthophyllum gypsophiloides Regel qabul qilingan nom, Allochrusa gypsophiloides (Regel) Schischk. esa sinonim sifatida qayd etilishi ko‘rsatildi.
Tur ildizlarida gipsogenin, gipsogen va kvillay kislotalari hosilalari bo‘lgan bidesmozid triterpen saponinlar ustunligi aniqlandi. Ilmiy ishlar ekstraktlar va individual saponinlarda immunoad’yuvant, antifungal, antioksidant, fermentlarni ingibirlovchi hamda sitotoksik faollik mavjudligini ko‘rsatadi, biroq bu dalillar asosan in vitro va hayvon tajribalariga tegishli. Shu bois ularni insonlarda klinik samaradorlik yoki xavfsiz davolash dozasi sifatida talqin qilish mumkin emas. Ildiz xomashyosini olish butun o‘simlikning nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkinligi sababli in vitro ko‘paytirish, madaniylashtirish, xomashyoni standartlashtirish va populyatsiyalarni monitoring qilish ustuvor yo‘nalishlar sifatida asoslandi.
References
O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobi. I jild. O‘simliklar. – Toshkent: Chinor ENK, 2019. – 356 b.
Royal Botanic Gardens, Kew. Acanthophyllum gypsophiloides Regel // Plants of the World Online. – URL: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:150238-1 (murojaat sanasi: 20.08.2026).
Mamadalieva R., Khujaev V., Soral M., Mamadalieva N.Z., Wink M. The genus Allochrusa: a comprehensive review of botany, traditional uses, phytochemistry, and biological activities // Diversity. – 2023. – Vol. 15, No. 4. – Art. 574. – DOI: 10.3390/d15040574.
Khamraeva D.T., Khojimatov O.K., Bussmann R.W. Acanthophyllum gypsophiloides Regel – Caryophyllaceae // Ethnobiology of Uzbekistan / O.K. Khojimatov, Y. Gafforov, R.W. Bussmann (eds.). – Cham: Springer, 2023. – DOI: 10.1007/978-3-031-23031-8_3.
Khatuntseva E.A., Men’shov V.M., Shashkov A.S., Tsvetkov Y.E., Stepanenko R.N., Vlasenko R.Y., Shults E.E., Tolstikov G.A., Tolstikova T.G., Baev D.S. et al. Triterpenoid saponins from the roots of Acanthophyllum gypsophiloides Regel // Beilstein Journal of Organic Chemistry. – 2012. – Vol. 8. – P. 763–775. – DOI: 10.3762/bjoc.8.87.