Keywords
Abstract
Ushbu tezisda Orxon-Enasoy bitiklarida "Türük" etnonimining qo‘llanish xususiyatlari tahlil qilinadi. Qadimgi turkiy runik yodgorliklar – Kultegin, Bilga xoqon va To‘nyuquq bitiklari asosida etnonimning matn ichidagi o‘rni, qo‘llanish chastotasi, kontekstual ma'nolari va morfologik shakllari o‘rganiladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, "Türük" etnonimi bitiklarda asosan "Türük bodun" (turk xalqi), "Türük xoqon" va "Türük eli" (turk davlati) kabi iboralar tarkibida uchraydi. Etnonimning qo‘llanishida muayyan uslubiy qonuniyatlar kuzatiladi: u ko‘pincha davlat va xalq birligini ifodalash uchun ishlatilgan, shuningdek, turklarning boshqa xalqlardan farqli o‘ziga xosligini ta'kidlash vazifasini bajargan. Bitiklarda etnonimning faqat birlik shakli ("Türük") qo‘llanilgan, ko‘plik shakli uchramaydi. Tezis etnonimning bitiklardagi qo‘llanishi uning nafaqat etnik, balki siyosiy va madaniy birlik ramzi ekanligini ko‘rsatadi.
References
Tomsen V. Orxon yozuvlari // Qadimgi turkiy yozma manbalar. – Toshkent: Fan, 2005. – B.40-58.
Klyashtorniy S.G. Drevnetyurkskie runicheskie pamyatniki kak istočnik po istorii Sredney Azii. – Moskva: Nauka, 1964. – S.72-95.
Kormushin I.V. Tyurkskie etnonimy v drevnetyurkskih tekstah // Voprosy yazykoznaniya. – 2015. – №6. – S.52-67.
Kononov A.N. Grammatika yazyka tyurkskih runicheskih pamyatnikov VII-IX vv. – Leningrad: Nauka, 1980. – S.108-125.
Abdurahmonov G'., Rustamov A. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: O'qituvchi, 1982. – B.60-78.
Sagdullayev A.S. Qadimgi turkiy bitiklar tili. – Toshkent: Fan, 2012. – B.85-102.
Kamoliddinov Sh.S. "Turk" etnonimi va uning kelib chiqishi // O'zbek tili va adabiyoti jurnali. – 2018. – №4. – B.31-42.
Ashirov A.A. Turkiy xalqlar etnografiyasi. – Toshkent: O'zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2009. – B.108-125.